Przejdź do treści
Photo by Lucas Alexander on Unsplash

Wydawałoby się, że pisanie muzyki to super zajęcie dla osoby niewidomej. Nic bardziej mylnego. Choć efektem końcowym istotnie jest dźwięk, niektóre sposoby komunikacji muzycznej są bardzo wizualne. Jednym z nich jest partytura. Zawarte w niej symbole muzyczne to w pewnym sensie instrukcje dla wykonawców i dyrygenta, jak ma zabrzmieć utwór, który kompozytor sobie wyobraził.

I tutaj pojawia się pytanie: czy partytura ta przekazuje informacje, które ja jako osoba niewidoma chciałabym innym muzykom przekazać? Czy mogę zaufać, że używając stworzonego do tego celu oprogramowania, będę w stanie samodzielnie utworzyć dokument odzwierciedlający moje intencje lub wyobrażenia? Czy mogę zrobić to przewidywalnie?

Wprowadzenie nut to tylko początek

Standardowa notacja muzyczna nie stanowi zazwyczaj problemu. Zakładając, że oprogramowanie pozwala na sensowną nawigację i interakcję z partyturą przy użyciu czytnika ekranu, nuty, pauzy i inne przypięte do nich małe obiekty daje się wprowadzić relatywnie prosto.

Edytory dostosowane są bowiem do różnych sposobów wprowadzania materiału muzycznego. Niektórzy preferują granie na podpiętym do komputera instrumencie. Inni wolą klikać myszką we właściwym miejscu na pięciolinii. Ja zaś najszybciej wprowadzam nuty korzystając ze zwykłej klawiatury komputerowej i odpowiednio zdefiniowanych skrótów. Jeśli edytor jest mniej więcej dostępny, otrzymuję informację zwrotną, na przykład w postaci nazwy dźwięku i wartości rytmicznej. Czasami towarzyszy temu także odtworzenie danego dźwięku, ale to bardziej dodatkowa pomoc niż potwierdzenie. Bo są sytuacje, w których zapisane dźwięki brzmią tak samo, ale wyglądają nieco inaczej, co ma w zapisie logiczne uzasadnienie.

Pięciolinia z kluczem wiolinowym. Obok dźwięki gis i as, które brzmią tak samo.

Te dwa dźwięki zabrzmią tak samo.

Można też oczywiście korzystać z programów, które generują partyturę na podstawie plików tekstowych. Wówczas zdarzenia i obiekty opisuje się  w sposób przypominający kod. Owszem, format tekstowy jest teoretycznie najbardziej dostępny z punktu widzenia współpracy z czytnikiem ekranu. Niekoniecznie jednak jest najefektywniejszym sposobem na szybkie wpisanie nut.

Niektóre obiekty wymagają osadzenia

Interfejsy graficzne nieco gorzej radzą sobie czasami z tymi elementami notacji muzycznej, które obejmują większe obszary, takie jak łuk czy crescendo. Osoba widząca po prostu kliknie i przeciągnie myszką dany element, ustawiając go dokładnie tak, jak chce.

Ja muszę taką samą operację wykonać za pomocą klawiatury. Oczywiście można, zwłaszcza gdy dany element jest stosunkowo krótki. Czasami jednak zawodzi tutaj informacja zwrotna. A ja przecież muszę wiedzieć, czy dany obiekt zaczyna się i kończy w miejscu, które wybrałam.

Zapis krótkiej melodii z oznaczeniami takimi jak staccato, piano, forte, crescendo, kilkoma łukami i fermatą. Poniżej zapis tekstowy.

Niektóre elementy (staccato, fermata) dołącza się do konkretnych nut. Inne (łuki i crescendo) trzeba rozciągnąć.

Tutaj więc zdecydowaną przewagę będą miały narzędzia tekstowe, bo ustawienie kursora dokładnie w miejscu, gdzie dany obiekt ma się zacząć i skończyć, jest dużo bardziej przewidywalne. A to bardzo istotne w przypadku tak precyzyjnego zapisu jak notacja muzyczna.

\version "2.24.3"

\paper {
  indent = 0
}

{
<<
  \key d \minor
    \time 4/4
   r8 d'\staccato\p f'\staccato\< a'\staccato bes'\( e'\) r bes'\staccato |
  a'8\( d'\) r a'\staccato g'16\( a' g' f' e' f' g' e' |
  f'1\)\f\fermata \bar "|." 
}

Notacja dla zaawansowanych

Gdy muzyka mieści się w taktach, stosowane są standardowe symbole i klasyczne zasady, można partyturę mniej więcej poskładać. Tylko że współcześni kompozytorzy idą znacznie dalej. Takty? Nie, to zabytek. Standardowe symbole? Nie ma opcji. Niektórych zaawansowanych technik po prostu nie da się nimi wyrazić. Współczesne narzędzia edycyjne pozwalają na wprowadzenie takiej notacji. Wizualnie. Bo pewne obiekty trzeba poukrywać, inne rozszerzyć, jeszcze inne zastąpić. Ale proces ten to bardziej obejście standardowej notacji, które wygląda zgodnie z zamierzeniem. I tylko tyle. Semantyki za tym żadnej, a każda zmiana rozmiaru strony, skalowania, czcionki muzycznej, czy dowolnego innego z setki ustawień sprawia, że trzeba niekiedy układać całą strukturę od nowa. Bo nie spina się nawet wizualnie. I dopóki widziałam, też często zdarzało mi się dokładnie w taki sposób pracować. Już wtedy było to irytujące. Dzisiaj jest całkowicie niewykonalne.

Zawodzą tutaj również typowe rozwiązania tekstowe. I to nie dlatego, że nie da się wprowadzić danych parametrów. Oczywiście można. Ale co z tego, skoro nadal sensowność zmiany trzeba ocenić wzrokowo w wygenerowanym przez narzędzie PDFie?

Dokumentacja istnieje, a jakże. Ale nie informuje mnie dokładnie, jak zmieniony przeze mnie parametr został odzwierciedlony w zapisie. Istotne jest to głównie gdy trzeba coś przesunąć. Ukrywanie nie stanowi oczywiście problemu.

Czy mogę zaufać mojej własnej partyturze?

W przypadku standardowej notacji  odpowiedź brzmi: mniej więcej. Zawsze może bowiem zdarzyć się taka kombinacja elementów na stronie, w której system nienajlepiej poradzi sobie z oszacowaniem, jak uniknąć kolizji pomiędzy obiektami, które nie powinny na siebie nachodzić. Efekt może być więc dziwaczny, ale mniej więcej zrozumiały.

Niestandardowa notacja muzyczna to znacznie poważniejszy problem.  Niestety nie obędzie się tutaj bez pomocy osoby widzącej. Nawet przy najbardziej logicznej strategii nie jestem w stanie sprawić, że na stronie nie zostanie wygenerowany totalny chaos. Ten zaś nie jest najlepszym sposobem na skuteczną komunikację z innymi muzykami, do czego partytura de facto powinna służyć.

Dodać jeszcze do tego należy kwestie psychologiczne. Tworzenie muzyki to dość intymny proces. Z tej właśnie przyczyny angażowanie osób trzecich, choć czasami niezbędne, bywa niekiedy niepożądane. Na pewnych etapach pracy nad utworem jest też zwyczajnie niepraktyczne. Dotarcie do wersji mniej więcej ostatecznej to wieloetapowy, złożony proces, który dla obu stron może być po prostu nużący i niewygodny.

Czy znalazłam sposób na poradzenie sobie ze skutecznym stworzeniem partytury? Niestety nie. Smutne to, ale od lat niezmienne. Problem nie jest łatwy do rozwiązania od strony samego dostępu do informacji. Owszem, czytnik ekranu może ogłosić pozycję obiektu na stronie czy na pięciolinii. Ale to nadal nie jest informacja wystarczająca, by podejmować świadome muzyczne decyzje. Czy mogę więc zaufać partyturze, którą stworzę? Na tym etapie odpowiedź brzmi: nie.