Przejdź do treści
Photo by Isaac Ibbott on Unsplash

W poprzednim artykule pisałam o przygotowaniu mojej własnej partytury. Teraz jednak chciałabym się skupić na nieco innym zagadnieniu: studiowaniu partytur innych kompozytorów. To złożony proces, w którym umiejętności przeplatają się z wysiłkiem poznawczym na wielu poziomach.

Gdy uczyłam się kompozycji, studiowanie dokonań innych wybitnych twórców było standardową częścią mojej edukacji. Obejmowało też wiele poziomów, od całości przebiegu formy, poprzez ogólne aspekty techniki kompozytorskiej lub instrumentacji, aż do mikrokosmosu pojedynczego taktu, z jego motywami lub figurami.

Dzisiaj przebiega to nieco inaczej. Studiuję bardziej wybiórczo, skupiając się na konkretnym fragmencie i zadając sobie pytanie: co sprawia, że ma on określony charakter.

Wyobraźcie sobie sytuację: jest spokojny wieczór, słucham jakiegoś nagrania i fragment muzyczny przykuwa moją uwagę. Wydaje się ciepły, liryczny, niemal czuły. Wstrzymuję nagranie, cofam się odrobinę, słucham jeszcze raz. „O, ciekawe” – myślę sobie. „Jak to jest zrobione? Co wykorzystał kompozytor, aby nadać muzyce taki charakter?”

Poszukiwania zaczynam od podstaw. Muszę wiedzieć, co to za utwór, kto go napisał, która to część. To najłatwiejsze, praktycznie widoczne na odtwarzaczu. Wiem już, czego mam szukać. W porządku. Sprawdźmy prawa autorskie, bo nie dotrę tak łatwo do zapisu nutowego, jeśli nie jest on w publicznej domenie. Owszem, nowsze utwory prawdopodobnie znajdę w wydawnictwach, ale po pierwsze są drogie, po drugie zazwyczaj sprzedawane są w dokumencie PDF, który może i przygotowany jest całkiem ładnie, ale jego zawartość nie będzie dla mnie dostępna. Notacja muzyczna to w większości obiekty graficzne, nie sam tekst. Nie spotkałam się też jeszcze z sytuacją (co nie znaczy, że nie występuje), że do zakupionego pliku dołączony jest drugi, w postaci uniwersalnego formatu Musix XML, który daje się otworzyć za pomocą dowolnego edytora notacji muzycznej. A to właśnie tego formatu lub innej tekstowej alternatywy potrzebuję, żeby zaspokoić ciekawość.

Fragment, który mnie interesował, znalazłam jednak w domenie publicznej i to w formacie, z którym daje się coś zrobić dalej. Pozostaje więc odnaleźć się w tym dokumencie i dotrzeć do fragmentu, który mnie interesuje. Proces ten będzie jednak żmudny, bo nie jestem w stanie przeskanować oczami całej strony, jak zrobiłby to ktoś widzący. Muszę nawigować takt po takcie, mając nadzieję, że oprogramowanie przekaże wszystkie potrzebne mi informacje. Na tym etapie wrócę też prawdopodobnie do nagrania, żeby wiedzieć, jakiej muzycznej treści mniej więcej powinnam poszukać. To trochę potrwa, więc lepiej zapamiętać tak wiele, jak się da. W nagraniu nikt nie zawarł przecież numerów taktów, co ułatwiłoby odnalezienie się w partyturze.

Nawigacja z czytnikiem ekranu po symfonii lub koncercie fortepianowym przypomina nieco poruszanie się po wielkiej tabeli, w której kolumn jest tak wiele, jak taktów w danej części utworu, a wierszy tyle co instrumentów lub ich grup. W drukowanym zapisie obejmie to jakieś kilka lub kilkanaście stron. Często też w druku dokonuje się redukcji, która polega na pominięciu partii instrumentów nieaktywnych w danym miejscu, aby ograniczyć w ten sposób zużycie papieru. Partytury bowiem mogą być naprawdę sporych rozmiarów. Niektóre trzeba nawet drukować w formacie nieco większym niż A3, żeby w ogóle komfortowo się je czytało, ale to już temat na inną opowieść.

Minęła jakaś godzina. Chyba znalazłam fragment, o który mi chodziło. Gdy widziałam, potrwałoby to może kilka minut. No ale jest. Udało się. Teraz czas poszukać odpowiedzi na pytania, które skłoniły mnie do wykonania całej tej pracy.

I nagle nachodzi mnie myśl. Przypominam sobie mojego profesora kompozycji, który miewał w zwyczaju czasami zasiadać do fortepianu i studiować z nami utwory wielkich mistrzów. Używał do tego techniki, której się uczyłam, ale nigdy sama nie byłam w stanie zrealizować. Nigdy nie widziałam na tyle dobrze, żeby komfortowo czytać nuty stojące na fortepianie. Odległość była zdecydowanie za duża. Doskonale jednak pamiętam, jak zbieraliśmy się wokół niego, niektórzy z własnymi kopiami omawianej partytury i ołówkami w ręku, i słuchaliśmy jego analizy. Grał wówczas partie niektórych instrumentów, tłumacząc w tym samym czasie, jaką rolę pełnią w orkiestrze i na co powinniśmy zwrócić uwagę w naszych własnych kompozycjach. Wskazywał, co trzeba dokładniej przestudiować i jakie techniki warte są zapamiętania.

Gdy dzisiaj zdarza mi się studiować jakiś fragment partytury, mogę jedynie wyłączyć na jakiś czas niektóre instrumenty i odtworzyć inne. Jest to jednak tylko namiastka tamtego procesu. Oprogramowanie nie przełącza się bowiem pomiędzy instrumentami z taką samą płynnością. Trzeba się zatrzymać, włączyć jedną rzecz, wyłączyć inną i odtworzyć dany fragment jeszcze raz. Lub nawet kilka razy.

Wzrokowo czyta się też nuty inaczej niż przy pomocy czytnika ekranu. Bo postrzega się nie pojedyncze dźwięki, ale też kształt danej muzycznej figury. Wiele też na temat natury muzycznej tkanki dostrzega się po prostu obserwując jej zagęszczenie w danym obszarze. Sekwencyjne czytanie dźwięk po dźwięku i takt po takcie nie daje takiej samej perspektywy. Muszę ją dopiero poskładać we własnej głowie. Samo to stanowi już spory wysiłek poznawczy. A gdzie tu jeszcze myśleć o interpretacji muzycznej? Jak zbudować obraz, utrzymać go w głowie, wypełnić szczegółami i nie zagubić się w ich gąszczu?

Bardzo dużo mnie kosztują takie dociekania. Czasami na studiowaniu kilku taktów spędzam kilkanaście godzin, bo samo odtworzenie obrazu, który widzący muzyk ogarnie rzutem oka, jest sporym wyzwaniem. A przecież poznanie samego zapisu muzycznego to dopiero jeden z elementów całego procesu. Bo trzeba jeszcze zastanowić się, jakie techniki gry kompozytor tu zaproponował, w jakiej dynamice, dlaczego wybrał określone instrumenty lub stworzył taki a nie inny plan harmoniczny. A pytań jest więcej. Jak dany głos jest poprowadzony? Który instrument będzie wiodący? Przecież nie wszystkie brzmią tak samo w danym rejestrze.

I znowu wracam do nagrania. Albo wręcz do różnych wykonań danego utworu, jeśli to tylko możliwe. Bo kolejna interpretacja może już zabrzmieć inaczej, wcale nie sprawiając wrażenia delikatnego, czułego fragmentu, który pierwotnie usłyszałam. Do tego dochodzi jeszcze jeden aspekt: po dłuższym czasie podobnych dociekań jestem już naprawdę potwornie zmęczona. Co niekoniecznie oznacza, że znalazłam odpowiedzi na nurtujące mnie pytania.

Cała ta opowieść koncentruje się wokół odbioru informacji, do których dotrzeć niełatwo. Owszem, partytury można znaleźć w wielu miejscach, ale większości w formacie PDF, który nie pozwala na zapoznanie się z nią przy pomocy czytnika ekranu. Ba, nawet formaty bardziej dostępne nie sprawiają, że dotarcie do sedna staje się mniej żmudne lub czasochłonne. Nie wymyśliliśmy jeszcze cyfrowego odpowiednika skanowania wzrokiem lub przysłowiowego rzutu oka.

Czy więc często pozwalam sobie na wycieczki poznawcze podobne do tej, którą właśnie opisałam? Raczej nie. Nie zawsze mam na to czas i przede wszystkim warunki, bo do studiowania partytury, nawet w przypadku niewielkiego jej fragmentu, potrzeba mi wypoczętej głowy i świętego spokoju. A tego ostatniego niestety często brakuje.